Ο Έκο γεννήθηκε στην Αλεσσάντρια του Πιεμόντε το 1932. Από το 1975 έχει την έδρα του Καθηγητή Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, ενώ από το 1988 είναι πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο του Σαν Μαρίνο. Είναι συγγραφέας πολλών μελετών και δοκιμίων, που έχουν μεταφραστεί και εκδοθεί σε πολλές γλώσσες ανά τον κόσμο. Το πρώτο του βιβλίο εκδόθηκε το 1965, ενώ το πρώτο του μυθιστόρημα (Το όνομα του Ρόδου) το 1980, και τιμήθηκε με το βραβείο Strega (1981), και το Medicis Etranger (βραβείο που δίνεται στον καλύτερο ξένο λογοτέχνη στην Γαλλία) το 1982.
Ο ιταλός φιλόσοφος και συγγραφέας Ουμπέρτο Εκο, πέθανε την Παρασκευή 19 Φεβρουαρίουτου 2016 στην Ιταλία σε ηλικία 84 ετών.
Η αποκάλυψη του Ιωάννη
Η αρχή της Ιστορίας
Ίσως δεν αντιλαμβανόμαστε απόλυτα τον όγκο των προβλημάτων που δημιουργεί η Αποκάλυψη στη χριστιανική κουλτούρα, στην παράδοση των Πατέρων και σε κείνη την ακαθόριστη πολιτιστική κίνηση, πριν από τους καρολιγίδες, που αναπτύσσεται στη διάρκεια των λεγόμενων "σκοτεινών αιώνων"
Η αποκάλυψη θέτει πρώτα - πρώτα το πρόβλημα της ιστορίας(και δεν είναι παράλογο να τοποθετήσουμε τις ρομαντικές φιλοσοφίες της Ιστορίας κάτω από το σημάδι μιας αποκάλυψης αναθεωρημένη λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά).
Η παγανιστική κουλτούρα είναι μια κουλτούρα είναι μια κουλτούρα χωρίς ιστορία...Η αφήγηση του μύθου γίνεται με αφορμή γεγονότων που ανήκουν ήδη στο παρελθόν.
....
Η αποκάλυψη με Καβαλιστικούς αριθμούς, ανακοινώνει την επανεμφάνιση ενός νεκραναστημένου Νέρωνα, που θα μπορούσε όμως να είναι και κάποιος Πάπας, κάποιος μοναρχίας, ή ακόμη ο καπιταλισμός. Το κείμενο λειτουργεί πάντοτε σαν ανοιχτή προφητεία.
....
Η αποκάλυψη του Ιωάννη, σαν θεματικό υλικό και σαν τρόπος γραφής, τοποθετείται σ' αυτή τη σειρά. Δεν μιλάει όμως, για την επίγεια βασιλιά. Υπάρχουν, βέβαια, στρατιές εκδικητών, αποτελούνται όμως από αγγέλους: τελικός σκοπός η ουράνια Ιεουρασαλήμ. Έτσι γεννιέται η έννοια μιας ιστορίας της Σωτηρίας που είναι παράλληλη με την ιστορία της επίγειας πόλης αλλά και ανεξάρτητη. Και η παράδοση των Πατέρων δεν θα είχε παρά να την αναπτύξουν.
....
Περιμένοντας την χιλιετία
Η γοητεία που ασκεί η Αποκάλυψη στη διάρκεια του Μεσαίωνα στηρίζεται, ουσιαστικά, στην
ασάφεια του εικοστού κεφαλαίου της που, εδώ θα πρέπει να το παραθέσουμε ολόκληρο.
....
Μακάριος και Άγιος οποίος συμμετέχει στην πρώτη επανάσταση. Σ' αυτούς ο δεύτερος
θάνατος δεν θα έχει καμιά εξουσία, αλλά θα είναι ιερείς του θεού και του Χριστού και θα
βασιλέψουν μαζί του για χίλια χρόνια.
Κι όταν συμπληρωθούν τα χίλια χρόνια, ο σατανάς θα ελευθερωθεί απ' τη φιλική.
Θα βγει τότε να παλέψει τα έθνη στις τέσσερις γωνίες της γης, τον Γώγ και των Μαγώγ, και
θα τους μαζέψει για πόλεμο, κι ο αριθμός τους σαν την άμμο της θάλασσας.
....
Ο Τερτυλλιανός αφού μοντανιστής, βλέπει ένα όραμα. Μια οχυρωμένη πόλη εμφανίζεται
ξημερώματα, σαράντα φορές, και αιωρείται στον ουρανό της Ιουδαίας. Η Epistula Barnabae,
χιλιαστικό κείμενο της εποχής, παραθέτει δυο αποσπάσματα, ένα από το ψαλμό 89 κι ένα
από τη δεύτερη επιστολή Του Πέτρου, όπου αναφέρεται ότι μια ημέρα για τον Κύριο,
ισοδυναμεί με χίλια χρονιά (και το αντίστροφο ),και συνεπώς, σε έξη χιλιάδες χρόνια ο
κόσμος θα φτάσει στο τέλος του. Στην έβδομη χιλιετία (όπου αντιστοιχεί στην έβδομη ημέρα
της δημιουργίας ) έρχεται ο Χριστός, κρίνει Ζώντες και νεκρούς, αλλάζει τη μορφή του ήλιου
και των αστέρων και ξεκουράζεται κλείνοντας την υπόθεση.
...
Η αποκάλυψη σαν εμπειρία
"Η μεσαιωνική δύση είναι, πάνω απ' όλα, ο κόσμος της πείνας. Ο φόβος της πείνας, και
πολύ συχνά η ίδια η πείνα, την βασανίζουν. Στη λαϊκή αγροτική παράδοση τα παραμύθια
που μιλάνε για μεγάλα φαγοπότια εξασκούν ιδιαίτερη γοητεία: πρόκειται για την ονειρεμένη
Χώρα της αφθονίας που θα εμπνεύσει τον Brueghel αφού θα έχει γίνει από τον δέκατο τρίτο
αιώνα λογοτεχνικό μοτίβο τόσο στο γαλλικό fabliau Cocaigne όσο και στο Αγγλικό ποίημα
The land of Cockaygne. Στη Βίβλο τα θαύματα που έχουν σχέση με τρόφιμα, από το μανά
στην έρημο μέχρι τον πολλαπλασιασμό των ψωμιών, βασανίζουν τη σκέψη των ανθρώπων
που τα συναντάνε σ' όλους σχεδόν τους βίους των αγίων πράγμα που μπορούμε να
διαπιστώσουμε ακόμη και σήμερα διαβάζοντας την "Leggenda Aurea".
...
Κι όταν δεν υπάρχουν φυσικές καταστροφές, υπάρχουν πόλεμοι. Ο θάνατος είναι
καθημερινό φαινόμενο. Τον δέκατο αιώνα η Ευρώπη αγγίζει, σε πληθυσμό, το κατώτατο
όριο: αριθμεί συνολικά 22 εκατομμύρια κατοίκους!
…
Ο Beato και η χιλιετία
Ο Bato πιστεύει ότι η αποκάλυψη είναι το κατάλληλο κείμενο που θα τον βοηθήσει ν'
αποδείξει ότι ο Χριστός είναι απόλυτα ουσιαστική θεότητα, ένας τέλειος γιος. Χρησιμοποιεί το
σχόλιο του σαν όπλο. Κερδίζει τη μάχη, μια και αργότερα ο Καρλομάγνος συγκαλεί δυο
συσκέψεις και μια σύνοδο, στη Γερμανία και στην Ιταλία, με τις οποίες καταδικάζονται οι
αντοτσιονιστές.
...
Έτος χίλια
Η λογοτεχνία του 19ου αιώνα μας έχει δώσει πολλές γραφικές Εικόνες των "σκοτεινών
αιώνων" και πλήθος περιγραφές της νύχτας της 31 ης Δεκέμβριου του έτους χίλια, όταν τα
πλήθη θα πρέπει να κατέκλυσαν τους ναούς και να περίμεναν το τέλος του κόσμου:η
εβδομάδα του κόσμου έφτανε στο τέλος της, μετά τις έξι ημέρες της δημιουργίας και τη
μεγάλη ημέρα του Σαββάτου των χιλίων χρόνων κατά την οποία ο Μεσσίας με τους
εκλεκτούς του θριαμβευσαν σ' αυτήν εδώ τη γη.
...
Το πρωί όμως, και πάντοτε σύμφωνα με τη ρομαντική παράδοση, ξημερώματα της 1ης
Ιανουαρίου 1001,ο κόσμος κατάπληκτος, συγκινημένος, ενθουσιασμένος, βλέπει ότι όλα
είναι στη θέση τους, όπως και πρώτα. Ξαφνικά δέχεται ένα κύμα αισιοδοξίας,
δραστηριοποιείται κι έτσι αρχίζει η αναγέννηση μετά τα χίλια χρόνια.
...
Η ιστορία περιέχει στοιχεία λογικά και στοιχεία παράλογα. Στα πρώτα ανήκουν τα φαινόμενα
δομής, οι μεγάλες πολιτικές και οικονομικές συγκυρίες, ορισμένα ξεκάθαρα κινήματα σκέψης.
Τα δευτέρα μας οδηγούν σε περιοχές της ανθρώπινης ζωής λιγότερο φωτεινές, λιγότερο
εύκολες στην ανάλυση, επειδή οι πραγματικές αξίες ζουν στο αιώνιο λυκόφως των ενστίκτων.
....
"Το έτος χίλια..μας παρουσιάζει μια εικόνα έντονα αμφιλεγόμενη. Μπορεί κανένα κείμενο να
μη μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι εκείνα τα σκοτεινά στρώματα κυριάρχησε ο φόβος
για το τέλος του κόσμου, αυτό όμως δε σημαίνει ότι ο φόβος, ένας ακαθόριστος φόβος που
κολλάει σε όλα, κυριάρχησε λιγότερο"(Focillon,L'am Mil,σελ.56)
...
Η τύχη των εικόνων
Ο οδηγός του προσκυνητή του Αγίου Ιακωβου περιγράφει παράξενους τόπους, τους
δρόμους όπου συχνά εμφανίζονται ληστές, τις εκκλησίες των μοναστηριών που προσφέρουν
καταφύγιο για τη νύχτα, τα αριστουργήματα της αρχιτεκτονικής και της γλυπτικής που ο
ταξιδιώτης μπορεί να επισκεφθεί.
...
Του μιλάνε για τα μυστήρια της πίστης, τους κανόνες της αρετής, τα φαινόμενα της φύσεως
(αφού και οι μορφές του φυσικού κόσμου μπορούν και μιλάνε για το Θεό),τα γεωγραφικά
στοιχεία, πραγματικά ή παραμυθένια, του αφηγούνται ιστορίες για εξωτικούς λαούς ,όπως οι
σκιωποδες, που τρέχουν πάνω στο μοναδικό του πόδι(κι όταν στέκονται να πάρουν ανάσα,
γυρίζουν ανάποδα και η τεράστια πατούσαν τους ρίχνει σκιά σαν ομπρέλα),για σάτυρους, για
ανθρώπους που έχουν το στόμα στην κοιλιά ,ανθρώπους με κέρατα, ανθρώπους με
τρομακτικά αυτιά.
...
Ο κόσμος σαν κείμενο
Η χιλιαστική αγωνία και ο μυστικισμός της Τελικής Κρίσης, που όπως είδαμε ήταν τόσο
σημαντικά για την τελευταία περίοδο του Μεσαίωνα, δεν αρκούν για εξηγήσουν αυτο τον
πλούτο των λεπτομερειών: δε θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τον ερχομό του Χριστού,
χωρίς να βάλουμε στο χέρι του κάθε πρεσβύτερου, με μανιακή επιμονή, ένα εγχώριο; Οι
μεγάλες προφητείες για να μπορέσουν να στεριώσουν πρέπει να τοποθετηθούν στο
εσωτερικό ενός λόγου που θα περιλαμβάνει όλα τα γεγονότα του κόσμου. Και για το
μεσαιωνικό άνθρωπο ολόκληρος ο κόσμος, η φύση, οι πέτρες, τα φυτά, τα ζώα, τα ιστορικά
κατορθώματα των ανθρώπων, τα θαύματα, τα γεγονότα που αφηγούνται οι Γραφές, όλα
έχουν κάποιο νόημα. Δεν υπάρχει τίποτα το ασήμαντο.
...
Οι κληρονόμοι της Αποκάλυψης
Μια περίεργη λεπτομέρεια που πρέπει να συνδεθεί με την Αγία Hildegarda είναι και το
γεγονός ότι η πρώτη ποιήτρια σε γερμανική γλώσσα, η FrauAva, κάνει την πρώτη εμφάνιση
της το δώδεκα το αιώνα με ένα ποιηματάκι που είχε τον τίτλο Der Antichrist.
...
Πριν από την τελική Κρίση θα φανούν πολλά σημάδια που αναφέρονται στα Ευαγγελία. Στην
ιστορία που διδάσκεται στα σχολεία διαβάζουμε τα σημαντικά των 15 ημερών που ο Άγιος
Ιερόλαμος βρήκε στα Χρονικά των Εβραίων, δε λέει όμως αν αυτές οι ημέρες θα είναι
συνεχόμενες ή διακεκριμένες. Την πρώτη ημέρα η θάλασσα θα υψώνουν σαράντα οργιές
πάνω απ' τα βουνά και θα σηκωθεί από την επιφάνεια της σαν τοίχος. Τη δεύτερη θα
βουλιάξει και θα χαμηλώνει τόσο πολύ που με το ζόρι θα διακρίνεται. Την Τρίτη τα τέρατα της
θάλασσας θα βγουν στην επιφάνεια και οι βρυχηθμοί τους θα φτάσουν ίσα με τον ουρανό.
Την Τετάρτη.....
....
"Όλα τα ιερά σύμβολα που περιέχονται στο βιβλίο της αποκάλυψης του Θεού μας δίνουν την
πεποίθηση για της τρεις εποχές...Στην εποχή μας, με τη βασιλεία της τεσσαρακοστής γενεάς,
πρέπει να αφαιρέσουμε το σκέπασμα που κρύβει τα γράμματα από την καρδιά της μάζας. Κι
αυτό θα συμβεί με το άνοιγμα της έκτης σφραγίδας, με τον έκτο Άγγελο να κατεβαίνει από
τον ουρανό κρατώντας στο χέρι ορθάνοιχτο το βιβλίο".
....
Η αποκάλυψη: σχήμα και παραλλαγές
Αν όμως σκεφτούμε μ' αυτό τον τρόπο, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργήσουμε μια διπλή
σύγχυση. Από τη μια πλευρά θα έχουμε τη συγκρουσιακή δομή της Αποκάλυψης και το
παιχνίδι των κενών αντιπαραθέσεων μαζί με τα περιεχόμενα που έχει τη δυνατότητα να
περιλάβει.
...
Αν πιστεύαμε στους προφήτες, θα λέγαμε ότι αυτή η δίκαιη τιμωρία για όσους έχουν την
απαίτηση να σχολιάζουν τους προφήτες.
....
Ο Ουμπέρτο Έκο προσεγγίζει την Αποκάλυψη όχι απλώς ως θρησκευτικό κείμενο, αλλά ως το θεμέλιο της δυτικής ιστορικής συνείδησης. Μέσα από την ανάλυση των «σκοτεινών αιώνων», του έτους 1000 και των μεσαιωνικών συμβολισμών, αναδεικνύει πώς το κείμενο του Ιωάννη λειτούργησε ως μια «ανοιχτή προφητεία» που μπορούσε να ερμηνεύσει κάθε εποχή (από τον Νέρωνα μέχρι τον καπιταλισμό). Για τον Έκο, ο Μεσαίωνας ήταν ένας κόσμος όπου τίποτα δεν ήταν ασήμαντο και κάθε πέτρα ή ζώο ήταν ένα κείμενο που έπρεπε να αναγνωσθεί, αποκαλύπτοντας την αγωνία μιας ανθρωπότητας που ζούσε ανάμεσα στην πείνα, τον πόλεμο και την ελπίδα της Σωτηρίας.
